به گزارش اطلاع با ما، بررسی عملکرد مناطق آزاد تجاری ایران: مناطق آزاد تجاری در جهان ابزار مؤثری برای توسعه صادرات، جذب سرمایه و رونق اشتغال هستند، اما تجربه ایران در این زمینه با چالشهایی نظیر ضعف مدیریتی، ناهماهنگی در سیاستگذاری، و عدم بهرهبرداری از ظرفیتهای جغرافیایی و اقتصادی همراه بوده است. در این تحلیل، عملکرد این مناطق در ایران با نمونههای موفق منطقهای مانند جبل علی، صحار و شینژن مقایسه و راهکارهای بهبود آن بررسی شده است.
مناطق آزاد تجاری از قرن ۱۶ میلادی تاکنون، بهعنوان ابزاری راهبردی برای رشد اقتصادی، افزایش صادرات و جذب سرمایهگذاری شناخته شدهاند. این مناطق با حذف بروکراسیهای اداری، معافیتهای مالیاتی و تسهیل تبادل ارزی، امکان اتصال اقتصادهای داخلی به بازارهای جهانی را فراهم میکنند.
طبق گزارشهای سازمان ملل و ائتلاف بینالمللی علیه اقتصادهای غیرقانونی (ICAIE)، حدود ۲۵ درصد از کل تجارت جهانی از طریق مناطق آزاد انجام میشود. موفقیت بندر هامبورگ در سال ۱۸۸۸ نمونهای کلاسیک از مزایای بهرهبرداری صحیح از این سیاست اقتصادی است.
اولین اقدامات برای تأسیس مناطق آزاد در ایران به دهه ۱۳۷۰ بازمیگردد. قانون چگونگی اداره مناطق آزاد در سال ۱۳۷۲ تصویب شد و مناطق کیش، قشم و چابهار در زمره نخستین مناطق آزاد کشور قرار گرفتند. این مناطق قرار بود نقش پل ارتباطی با اقتصاد جهانی، جذب فناوری، افزایش تولید صادراتمحور و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی را ایفا کنند.
با وجود گذشت بیش از سه دهه، پرسشهای جدی در خصوص میزان تحقق اهداف اولیه این مناطق وجود دارد. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس از عملکرد مناطق آزاد ایران در سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ نشان میدهد که:
* سهم این مناطق از صادرات غیرنفتی کشور حدود ۱ درصد است. * میزان اشتغالزایی آنها کمتر از ۳ درصد واحدهای تولیدی فعال را شامل میشود.
در نشست خبری اسفند ۱۴۰۳، کارشناسان دلایل عقبماندگی مناطق آزاد ایران را موارد زیر دانستند:
* ناپایداری در سیاستگذاری اقتصادی * تحریمها و محدودیتهای بینالمللی * مدیریت ناپیوسته و فقدان برنامههای توسعهای منسجم
در کنار این مسائل، کارشناسان تأکید دارند که ناکارآمدی مدیریتی و ضعف در نظارت داخلی تأثیر بیشتری نسبت به تحریمها بر عملکرد این مناطق داشتهاند.
منطقه جبل علی با بهرهمندی از موقعیت راهبردی، زیرساختهای دیجیتال، معافیت مالیاتی و مالکیت کامل خارجی، میزبان بیش از ۸۰۰۰ شرکت از ۱۴۰ کشور است. این منطقه بهتنهایی ۲۳ درصد سرمایهگذاری مستقیم خارجی در امارات را جذب کرده است.
این منطقه با تکیه بر صنایع سنگین و بندر آبعمیق، جایگاه مهمی در اقتصاد عمان دارد و نقش کلیدی در صادرات غیرنفتی ایفا میکند. حضور برندهای معتبر جهانی در این منطقه گواه موفقیت آن است.
با وجود کوچکی مساحت نسبت به چابهار، شینژن با بیش از ۱۳۱ میلیارد دلار تجارت خارجی در سال ۲۰۲۳، الگویی موفق از تحول صنعتی و اتصال به اقتصاد جهانی است.
بندر چابهار با وجود موقعیت استراتژیک، هنوز از ظرفیتهای خود بهرهبرداری نکرده است. کارشناسان میگویند عدم اتصال به سیستم بانکی جهانی و حضور نامشخص ایران در فهرست FATF، یکی از موانع اصلی توسعه تجارت خارجی در این منطقه است.
کارشناسان اقتصادی هشدار میدهند که برخی از مناطق آزاد ایران بهجای ایفای نقش توسعهای، به محل واردات کالاهای مصرفی، فرار مالیاتی و پنهانکاری مالی تبدیل شدهاند. نبود گزارشهای شفاف، ضعف در حسابرسی و خلأ نظارتی، این مناطق را در معرض استفاده نادرست قرار داده است.
برای احیای نقش واقعی مناطق آزاد تجاری در ایران، موارد زیر ضروری است:
* تدوین برنامه جامع توسعه با پیوست اقتصادی و آمایش سرزمینی * اتصال ایران به سیستم مالی جهانی و اصلاحات بانکی * ایجاد زیرساختهای شفاف دیجیتال برای نظارت مالی و گمرکی
مناطق آزاد میتوانند دروازه توسعه اقتصادی ایران باشند، اما بدون اصلاح سیاستگذاری و شفافیت، این فرصت همچنان به تهدیدی پنهان برای اقتصاد ملی تبدیل خواهد شد.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
