به گزارش اطلاع با ما ، ایران و اروپا : روابط تجاری ایران و اتحادیه اروپا طی یک دهه اخیر، بهشدت تحت تأثیر تحریمهای بینالمللی دستخوش تغییر شده است. در حالی که اجرای برجام زمینه بازگشت تدریجی شرکتها و بانکهای اروپایی به بازار ایران را فراهم کرده بود، خروج آمریکا از این توافق در سال ۱۳۹۷ نقطه گسستی جدی ایجاد کرد. نتیجه، افت چشمگیر حجم تجارت، حذف نفت از سبد صادراتی ایران به اروپا و محدود شدن مبادلات به کالاهای کمریسک و بشردوستانه بود.
اتحادیه اروپا همواره یکی از بازیگران کلیدی در تجارت خارجی ایران بوده است؛ از صادرات نفت و محصولات انرژیمحور گرفته تا واردات ماشینآلات، فناوری و کالاهای سرمایهای. با این حال، این رابطه اقتصادی بیش از آنکه تابع منطق بازار باشد، در معرض تحولات سیاسی و محدودیتهای تحریمی قرار داشته است.
اجرای برجام در زمستان ۱۳۹۴ فضای تازهای در روابط اقتصادی ایران و اروپا ایجاد کرد. در فاصله سالهای ۱۳۹۵ تا نیمه ۱۳۹۷، حجم تجارت دوطرف رشد محسوسی را تجربه کرد. اروپا بار دیگر به مقصدی مهم برای صادرات نفت ایران تبدیل شد و قراردادهای انرژی، صنعتی و زیرساختی میان طرفین شکل گرفت. همزمان، واردات ماشینآلات صنعتی، تجهیزات پزشکی و فناوریهای نوین از اروپا افزایش یافت.
ساختار تجارت ایران و اروپا در این دوره، مبتنی بر مزیتهای نسبی دو طرف بود. ایران صادرکننده نفت، محصولات پتروشیمی و مواد خام بود و در مقابل، کالاهای سرمایهای و واسطهای وارد میکرد. این الگو نقش اروپا را بهعنوان یکی از منابع اصلی انتقال فناوری و نوسازی صنعتی برای ایران برجسته میکرد.
هرچند روابط بانکی ایران و اروپا هیچگاه به حالت عادی بازنگشت، اما در دوره پسابرجام کانالهای مالی محدودی فعال شد. همین مسیرهای محدود، امکان انجام بخشی از مبادلات تجاری و بیمه صادرات را فراهم میکرد و هزینه تجارت را نسبت به دوره تحریم کاهش میداد.
اردیبهشت ۱۳۹۷ و بازگشت تحریمهای ثانویه آمریکا، معادلات تجاری ایران و اروپا را بهطور اساسی تغییر داد. تحریمهایی که شرکتها و بانکهای غیرآمریکایی را نیز هدف قرار میداد، باعث شد اغلب فعالان اقتصادی اروپایی ریسک همکاری با ایران را نپذیرند. پیامد فوری این تصمیم، سقوط سریع حجم تجارت دوجانبه بود.
در مدت کوتاهی پس از بازگشت تحریمها، صادرات نفت ایران به اروپا عملاً متوقف شد. همزمان، بسیاری از شرکتهای بزرگ اروپایی در حوزه انرژی، خودروسازی، حملونقل و خدمات مالی، فعالیت خود در ایران را متوقف کردند. این خروج، علاوه بر کاهش تجارت کالا، جریان سرمایه و انتقال فناوری را نیز محدود کرد.
قطع تقریباً کامل روابط بانکی، یکی از سنگینترین تبعات تحریمها بود. حتی بانکهای کوچک اروپایی نیز از همکاری با ایران فاصله گرفتند. در نتیجه، تجارت رسمی جای خود را به روشهای پرهزینه، غیرمستقیم و کمشفاف داد که رقابتپذیری مبادلات ایران با اروپا را کاهش داد.
پس از تحریمها، سبد تجارت ایران و اروپا دگرگون شد. نفت از صادرات ایران حذف و جای آن را کالاهایی با ارزش افزوده پایینتر گرفت. صادرات محدود ایران عمدتاً به محصولات کشاورزی خاص، خشکبار و برخی مواد شیمیایی غیرتحریمی محدود شد. واردات از اروپا نیز عمدتاً به دارو، تجهیزات پزشکی و کالاهای دارای معافیت تحریمی خلاصه شد.
اتحادیه اروپا برای حفظ حداقلی از روابط اقتصادی، سازوکارهایی مانند اینستکس را معرفی کرد. با این حال، این ابزارها در عمل نتوانستند نقش مؤثری در احیای تجارت ایفا کنند و دامنه فعالیت آنها به مبادلات محدود بشردوستانه تقلیل یافت.
کاهش مبادلات با اروپا، دسترسی ایران به فناوریهای پیشرفته، ماشینآلات مدرن و سرمایه خارجی را محدود کرد. در مقابل، جهتگیری تجارت خارجی ایران به سمت کشورهای آسیایی و همسایه تقویت شد؛ تغییری که از نظر کیفیت فناوری و ارزش افزوده، جایگزین کاملی برای اروپا محسوب نمیشود.
بررسی یک دهه تجارت ایران و اتحادیه اروپا نشان میدهد که تحریمهای ثانویه آمریکا، نقطه گسست اصلی در این روابط بودهاند. دوره پسابرجام فرصتی برای احیای تعاملات اقتصادی ایجاد کرد، اما بازگشت تحریمها این مسیر را متوقف ساخت. آینده تجارت ایران و اروپا بیش از هر عامل دیگری به تحولات سیاسی، کاهش ریسکهای تحریمی و بازگشت اعتماد فعالان اقتصادی بستگی دارد
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
