بانک‌ها چگونه به موتور ناترازی اقتصاد ایران تبدیل شدند؟ از سودهای پنهان تا خلق پول افسارگسیخته

به گزارش اطلاع با ما ، بانک‌: در حالی که دولت چهاردم خود را درگیر مهار ناترازی‌های انرژی، آب و بودجه کرده، ساختاری عمیق‌تر در اقتصاد ایران دهه‌هاست بی‌صدا بر قدرت خرید مردم سایه انداخته: نظام بانکی. ترکیب نرخ‌های بهره پنهان، خلق پول بی‌قاعده، فشارهای اعتباری و فاصله‌گرفتن بانک‌ها از نقش توسعه‌ای، باعث شده بخش بزرگی از تورم و شکاف طبقاتی مستقیماً از دل همین ساختار بیرون بیاید. آمارها نشان می‌دهد سودهای مؤثر بانکی بسیار بالاتر از سقف قانونی است و خلق روزانه نقدینگی به مرزهای نگران‌کننده رسیده. ادامه این روند، اقتصاد را به سمت ناترازی‌های جدید و فرسایش اعتماد عمومی سوق می‌دهد.

بانک‌ها و سایه طولانی ناترازی‌ها بر اقتصاد ایران

در سال‌های اخیر واژه «ناترازی» به یکی از پرتکرارترین مفاهیم در فضای اقتصادی کشور تبدیل شده است؛ از انرژی و آب گرفته تا ارز و بودجه. اما در کنار این ناترازی‌های پر‌سروصدا، مسئله‌ای وجود دارد که با وجود اثرگذاری عمیق، کمتر در مرکز بحث قرار گرفته: نقش نظام بانکی در تشدید بحران‌های ساختاری اقتصاد ایران.
بانک‌ها طی دست‌کم سه دهه اخیر به‌جای آنکه پشتوانه تولید باشند، به عامل تقویت نابرابری، افزایش حجم پول و رشد فشارهای معیشتی تبدیل شده‌اند.

وقتی نرخ‌های پنهان از قانون جلو می‌زنند

طبق گزارش‌های رسمی، نرخ مؤثر سود در بسیاری از تسهیلات خرد به‌مراتب بالاتر از سقف مصوب است. ترکیب کارمزدهای مبهم، شروط تکمیلی و قراردادهای چندلایه باعث شده هزینه نهایی وام برای مردم گاه به دو برابر نرخ قانونی برسد. درنتیجه، وامی که قرار است ابزار حمایت باشد، برای بسیاری از خانوارها به مسیری پرهزینه و فرسایشی تبدیل می‌شود.
نمونه‌های متعدد نشان می‌دهد اقساط وام‌های مسکن و تعمیرات گاهی به‌اندازه نیمی از ارزش ملک می‌رسد و اثر بخش حمایتی خود را از دست می‌دهد.

خلق پول؛ نقدینگی‌ای که از جیب مردم بیرون می‌آید

یکی از چالش‌های جدی اقتصاد ایران، سرعت بالای خلق نقدینگی توسط بانک‌هاست. بخش بزرگی از پایه پولی نه از تولید، بلکه از بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی و افزایش اعتبارات بدون پشتوانه واقعی به‌وجود می‌آید.
این روند عملاً به معنای تزریق مداوم پول جدید به بازار و تضعیف قدرت خرید مردم است. افزایش نقدینگی بدون رشد تولید، زمینه‌ساز تورم مزمن می‌شود و در نهایت هزینه آن بر دوش طبقات متوسط و پایین می‌افتد.

تمرکز منابع در دست اقلیت؛ شکاف طبقاتی چگونه باز شد؟

تحلیل ساختار سپرده‌ها نشان می‌دهد بخش بزرگی از سودهای بانکی به درصد کوچکی از سپرده‌گذاران بزرگ می‌رسد. بخش عمده نقدینگی خلق‌شده نیز در اختیار همین گروه قرار می‌گیرد، در حالی که اکثریت مردم سهم اندکی از آن دارند.
این تمرکز منابع نه‌تنها نابرابری را افزایش می‌دهد بلکه باعث انتقال نقدینگی از تولید به بازارهای سفته‌بازانه می‌شود.

سودهای بالا، دشمن تولید؛ چرا صنعت سهم کمتری دارد؟

آمارها تأیید می‌کند سهم تسهیلات تولیدی در سال‌های اخیر کاهش یافته و منابع بانکی به‌جای بخش‌های مولد، بیشتر به خدمات، تجارت و فعالیت‌های کم‌ریسک‌تر رفته است.

نتیجه این فرآیند روشن است:

رشد پایین تولید

افزایش هزینه‌های بنگاه‌ها

تشدید بیکاری پنهان

فشار مضاعف بر قیمت‌ها

وقتی سود بانکی بالاست، بنگاه‌ها توان رقابت و سرمایه‌گذاری ندارند و چرخه توسعه مختل می‌شود.

ریشه مشکل؛ ساختاری که به هشدارها بی‌توجه ماند

در سه دهه گذشته، بارها هشدارهایی درباره لزوم اصلاح نظام بانکی داده شده است؛ از بودجه‌ریزی ناکارآمد تا فاصله‌گرفتن بانک‌ها از نقش توسعه‌ای. بااین‌حال، اصلاحات به‌دلایل مختلف بارها به تعویق افتاده است.

نتیجه این تأخیر ملموس است:

رشد سریع نقدینگی

افزایش شکاف درآمدی

تضعیف تولید

فرسایش اعتماد عمومی

اقتصادی که بانک‌ها در آن نقش مسلط پیدا کنند اما ساختار نظارتی نتواند رفتار آنها را سامان دهد، ناگزیر به سمت ناترازی‌های عمیق حرکت می‌کند.

گمشده بزرگ اقتصاد ایران؛ بانک در خدمت تولید، نه سود مرکب

برای عبور از این وضعیت، بانک‌ها باید به جای «تجارت پول با پول» به مسیر حمایت از بخش واقعی اقتصاد بازگردند. بی‌توجهی به این ضرورت، نه‌تنها ناترازی‌های موجود را حل نمی‌کند بلکه نسخه جدیدی از بحران‌های اقتصادی را ایجاد خواهد کرد.

این گزارش بر پایه بررسی‌های تحریریه اطلاع باما و مرور داده‌های منتشرشده در رسانه‌های کشور تنظیم شده است.

کانال اطلاع باما در تلگرام