به گزارش اطلاع با ما ، تهران : رسول سلیمی– با کاهش نفوذ روسیه و اوجگیری تنشهای منطقهای، آسیای میانه به میدان رقابت تازهای میان ایران و اسرائیل تبدیل شده است. از توافقهای ترانزیتی تهران تا فروش پهپادهای اسرائیلی، دو بازیگر در تلاشاند نفوذ خود را در قلب جغرافیای استراتژیک شمال شرق ایران گسترش دهند.
تحولات جدید در آسیای میانه نشان میدهد که رقابت ایران و اسرائیل دیگر محدود به خاورمیانه نیست. منطقهای که زمانی در حاشیه معادلات ژئوپلیتیکی قرار داشت، اکنون به صحنهی تازهای برای نفوذ اقتصادی، فرهنگی و امنیتی تبدیل شده است. ایران با تکیه بر اشتراکات زبانی و مذهبی، و اسرائیل با تمرکز بر فناوری و همکاریهای نظامی، هر دو به دنبال تثبیت جایگاه خود در جمهوریهای تازهاستقلالیافتهای هستند که میان روسیه، چین و غرب در حال نوساناند.
قزاقستان با ذخایر عظیم انرژی، نقطهی اصلی رقابت دو کشور محسوب میشود. تهران در سال ۲۰۲۴ با امضای توافق ترانزیتی چابهار، مسیر جایگزینی برای صادرات نفت قزاقستان به هند و خلیج فارس پیشنهاد داد. این همکاری باعث شد سطح تجارت دو کشور به حدود یک میلیارد دلار برسد. در مقابل، اسرائیل با قرارداد ۲۰۰ میلیون دلاری فروش پهپادهای «هرمس» به نیروی هوایی قزاقستان وارد میدان شد و نفوذ فناوری خود را تثبیت کرد. در کنار رقابت اقتصادی، دو کشور در عرصه فرهنگی نیز فعال شدند؛ ایران جشنوارههای زبان فارسی در آلماتی برگزار کرد و اسرائیل برنامههای آموزشی برای جامعه یهودی قزاقستان گسترش داد.
ازبکستان، با رشد اقتصادی بالا و موقعیت مرکزی در راه ابریشم، بستر مهمی برای تعامل دو طرف است. ایران با قرارداد بندر چابهار و پروژه ریلی ایران–ازبکستان–ترکیه، زمان و هزینهی ترانزیت کالا را کاهش داد و تجارت دو کشور را به ۳۸۰ میلیون دلار رساند. در مقابل، اسرائیل در دره فرغانه پروژههای آبیاری هوشمند به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار اجرا کرد که بهرهوری کشاورزی ازبکستان را افزایش داد. رقابت در این کشور علاوه بر اقتصاد، در حوزه فرهنگی نیز نمود دارد؛ ایران ادبیات فارسی را در دانشگاههای تاشکند تقویت کرده، در حالی که اسرائیل با آموزش فناوری و برنامههای مشترک علمی، نفوذ خود را گسترش داده است.
ترکمنستان با ذخایر عظیم گازیاش، به نقطهی حساسی در رقابت تبدیل شده است. ایران با پیشنهاد مسیر گاز ترکمنستان–ایران–ترکیه، جایگاه مهمی در تأمین انرژی منطقه به دست آورده و در سال ۲۰۲۴ حجم تجارت دو کشور به نیم میلیارد دلار رسیده است. در برابر، اسرائیل با امضای قراردادهای فناوری در حوزه نظارت بر تأسیسات گازی، تلاش دارد در بازار انرژی ترکمنستان جای پا باز کند. با وجود سیاست «بیطرفی دائم» عشقآباد، هر دو کشور از ابزارهای نرم (فرهنگی و آموزشی) برای افزایش حضور خود استفاده میکنند.
تاجیکستان شاید نزدیکترین کشور آسیای میانه به ایران از نظر فرهنگی باشد. زبان فارسی، ابزار اصلی دیپلماسی نرم تهران در این کشور است. ایران با برنامههای آموزشی، اعزام دانشجو و همکاری فرهنگی در دوشنبه، نفوذ خود را افزایش داده است. اما اسرائیل با انعقاد قراردادهای امنیتی و فروش تجهیزات شناسایی برای مقابله با تهدیدات مرزی، وارد رقابت جدیدی شد. در نتیجه، تاجیکستان در میان دو مسیر قرار گرفته است؛ گسترش همکاریهای فرهنگی با ایران یا توسعه روابط امنیتی و فناوری با اسرائیل.
در قرقیزستان، رقابت بیشتر جنبه امنیتی دارد. ایران از طریق سازمان همکاری شانگهای همکاریهای ضدتروریستی را پیش برده، در حالی که اسرائیل با فروش پهپادهای نظامی و تجهیزات سایبری، نفوذ خود را گسترش داده است. در کنار این رقابت سخت، دو کشور در حوزه نرم هم فعالند؛ جشنوارههای فرهنگی ایران در بیشکک و همکاریهای آموزشی اسرائیل در حوزه فناوری اطلاعات، دو مسیر متفاوت از یک رقابت آرام اما پیوسته را نشان میدهد.
ایران تلاش میکند از سازمان همکاری شانگهای و سازمان همکاری اقتصادی (ECO) برای گسترش تجارت و نفوذ دیپلماتیک خود استفاده کند، در حالی که اسرائیل بیشتر از مسیر همکاریهای دوجانبه و پیمان ابراهیم با کشورهای غربگرا وارد میشود. به گفته تحلیلگران، این رقابت نهادی، آسیای میانه را به منطقهای از توازنسازیهای جدید بدل کرده است؛ جایی که نه روسیه، نه چین و نه غرب، هیچیک قدرت مطلق ندارند.
به نظر میرسد در سالهای پیشرو، آسیای میانه به «آزمایشگاه سیاست خارجی» ایران و اسرائیل بدل خواهد شد. ایران با تکیه بر دیپلماسی فرهنگی، جغرافیای انرژی و مسیرهای ترانزیتی، در تلاش برای تثبیت جایگاه منطقهای خود است، در حالی که اسرائیل با صادرات فناوری و همکاریهای امنیتی، میکوشد نفوذ خود را در شمال شرق ایران گسترش دهد. این جنگ خاموش، اگرچه بدون درگیری مستقیم است، اما پیامدهای ژرفی بر امنیت و اقتصاد پیرامونی ایران خواهد داشت.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
