به گزارش اطلاع با ما ، توافق هستهای: ده سال پس از امضای برجام، توافق هستهای ایران و قدرتهای جهانی هنوز یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی تهران است. چرا با وجود مرگ رسمی برجام، این توافق همچنان بر تصمیمهای ایران، اروپا، روسیه و چین سایه انداخته است؟
برجام شاید از نظر فنی «مرده» باشد، اما هنوز در متن سیاست خارجی ایران نفس میکشد. در حالی که تهران، مسکو و پکن پایان رسمی قطعنامه ۲۲۳۱ را اعلام کردهاند، کشورهای اروپایی و آمریکا معتقدند این توافق عملاً بیاعتبار شده است. با این حال، حتی پس از انقضای رسمی آن، دولتها و نهادهای بینالمللی همچنان به بندهای برجام استناد میکنند.
بین سالهای ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷، یعنی دوران اجرای واقعی برجام، تحریمهای بینالمللی لغو شدند، حق غنیسازی ایران به رسمیت شناخته شد و پرونده ایران از دستور کار شورای امنیت کنار رفت. در آن دوره کوتاه، ایران برای نخستین بار توانست خواستههای کلیدی خود را در سطح بینالمللی محقق کند.
با خروج دونالد ترامپ از توافق در سال ۲۰۱۸، برجام به کما رفت و سرانجام در مهر ۱۴۰۴ پایان رسمی آن اعلام شد. اما جالب اینکه، حتی «مرگ برجام» نیز طبق مفاد همان توافق رخ داد. هم ایران و هم قدرتهای جهانی در نامهنگاریها و مواضع خود هنوز از مفاد برجام به عنوان سند حقوقی استفاده میکنند.
حتی دولتهایی که در ظاهر منتقد برجام بودهاند، در عمل تلاش کردند آن را احیا کنند. دولت سیزدهم در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ دوبار تا آستانه توافق مجدد پیش رفت. دلیل روشن است: برجام توانسته بود تحریمها را کاهش دهد، غنیسازی را تثبیت کند و مسیر دیپلماسی را باز نگه دارد.
از آغاز بحران هستهای در سال ۱۳۸۲، سیاست خارجی ایران بر چهار محور استوار بود:
ترامپ، برجام را «بدترین توافق تاریخ آمریکا» مینامید و خروج از آن را یکی از افتخارات خود میدانست. در واقع، این اقدام او هدیهای به بنیامین نتانیاهو و اسرائیل بود. اما واقعیت این است که مخالفت شدید واشنگتن و تلآویو با برجام، نشان میداد این توافق برای ایران بیش از آنچه تصور میشد، دستاورد داشت.
در دوران اجرای برجام، ایران سطحی از همکاری و شفافیت با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را پذیرفته بود که در تاریخ برنامه هستهایاش بیسابقه بود. امروز اما با کاهش همکاریها و توقف اجرای پروتکل الحاقی، شرایط به نقطهای بازگشته که آژانس کمترین نظارت را دارد.
مخالفان برجام در ایران، از همان ابتدا به مفاد توافق انتقاد داشتند؛ از «مکانیسم ماشه» گرفته تا استفاده از واژه «تعلیق». این انتقادات، همراه با فضای سیاسی داخلی، گاه مانع تصمیمهای سرنوشتساز برای احیای برجام شد.
برجام شاید دیگر وجود نداشته باشد، اما هنوز تعیینکننده مسیر سیاست خارجی ایران است. نه تنها در تهران بلکه در واشنگتن، بروکسل، مسکو و پکن، تصمیمسازان همچنان درباره توافقی بحث میکنند که ده سال پیش امضا شد و هنوز سایهاش از روابط جهانی ایران کنار نرفته است.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
