به گزارش اطلاع با ما ، تداوم اختلال و قطعی اینترنت در سالهای اخیر، آسیبپذیری اقتصاد دیجیتال ایران را آشکار کرده است. در شرایطی که توسعه هوش مصنوعی ملی به یکی از اهداف فناوری کشور تبدیل شده، فعالان این حوزه معتقدند بدون اینترنت پایدار، دسترسی قابل اتکا و زیرساخت ارتباطی مقاوم، رسیدن به این هدف با چالشهای جدی روبهرو خواهد بود.
اقتصاد دیجیتال ایران در سالهای اخیر بارها تحت تأثیر اختلال و محدودیت اینترنت قرار گرفته است؛ اتفاقی که تنها کاربران عادی را تحت تأثیر قرار نداده و فعالیت بسیاری از کسبوکارها، فروشگاههای آنلاین، فریلنسرها و شرکتهای فناوری را نیز با مشکل مواجه کرده است.
بر اساس دادههای منتشرشده از سوی دیتاک، کاربران ایرانی در فاصله فروردین ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵ در مجموع با ۱۱۶ روز محدودیت یا قطعی اینترنت بینالملل روبهرو بودهاند. در میان این دورهها، یک بازه ۸۸ روزه نیز بهصورت پیوسته ادامه داشته است.
این آمار نشان میدهد چالش اینترنت در ایران دیگر صرفاً به موضوع سرعت یا کیفیت اتصال خلاصه نمیشود؛ بلکه استمرار دسترسی به شبکه به یکی از مسائل مهم برای فعالیت اقتصادی و فناوری تبدیل شده است.
وابستگی فروشگاههای اینترنتی و کسبوکارهای شبکههای اجتماعی به ارتباط مستمر با مشتریان، باعث شده اختلال اینترنت مستقیماً بر فعالیت آنها اثر بگذارد.
دادههای مربوط به فروشگاههای فارسیزبان اینستاگرام نشان میدهد پس از قطعیهای کوتاهتر، بخشی از کسبوکارها توانستند فعالیت خود را بازیابی کنند، اما پس از دوره طولانی ۸۸ روزه، میزان بازگشت آنها به کمتر از ۶۰ درصد رسید.
برای یک کسبوکار آنلاین، قطعی اینترنت فقط به معنای چند ساعت کاهش فروش نیست. ارتباط با مشتری، دریافت سفارش، تبلیغات، پرداخت، پشتیبانی و حتی دسترسی به ابزارهای کاری میتواند همزمان تحت تأثیر قرار بگیرد.
پیامدهای محدودیت اینترنت به کسبوکارهای مجازی محدود نمیشود. گزارشهای اقتصادی نیز از تأثیر اختلالهای ارتباطی بر فعالیت بخش خدمات و برخی شاخصهای اقتصادی حکایت دارد.
در گزارش مربوط به وضعیت اقتصادی دیماه ۱۴۰۴، رشد اقتصادی نسبت به ماه مشابه سال قبل منفی ۰.۴ درصد اعلام شد و رشد بدون نفت نیز به منفی ۰.۶ درصد رسید. بخش خدمات نیز افت ۰.۹ درصدی را تجربه کرد و اختلالهای اینترنتی بهعنوان یکی از عوامل اثرگذار بر فعالیتهای اقتصادی مورد اشاره قرار گرفت.
همچنین کاهش هزینه مصرف خصوصی، سرمایهگذاری و صادرات کالا و خدمات در همان دوره نشان میدهد زیرساخت ارتباطی در اقتصاد امروز نقشی فراتر از یک ابزار ارتباطی ساده پیدا کرده است.
یکی دیگر از پیامدهای محدودیت دسترسی به اینترنت، رشد بازار ابزارهای دور زدن فیلترینگ بوده است.
بر اساس برآورد انجمن تجارت الکترونیک تهران، ارزش بازار فیلترشکن در ایران پیش از قطعیهای گسترده حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده بود. دیتاک نیز با بررسی محتوای مرتبط با فروش فیلترشکن در کانالهای تلگرامی، از ثبت بیش از ۳۰ میلیارد بازدید برای این نوع محتوا خبر داده است.
به این ترتیب، بخشی از تقاضای کاربران به جای آنکه صرف توسعه خدمات دیجیتال شود، به سمت ابزارهایی رفته که امکان دسترسی به سرویسهای محدودشده را فراهم میکنند.
یکی از اهداف مطرحشده در سیاستهای محدودسازی پلتفرمهای خارجی، تقویت نمونههای داخلی بوده است. با این حال، افزایش استفاده از پیامرسانهای داخلی الزاماً به معنای جایگزینی کامل آنها با پلتفرمهای خارجی نیست.
دادههای دیتاک نشان میدهد در دوره قطعی اینترنت، برخی پیامرسانهای داخلی با افزایش تعداد کاربران فعال مواجه شدند؛ بله ۲۷۰ درصد، روبیکا ۵۰ درصد و ایتا ۲۶ درصد رشد داشتند.
در عین حال، تعداد حسابهای فعال کاربران در چند پلتفرم نیز افزایش یافت و میانگین حساب فعال هر کاربر از ۱.۵ به ۳ حساب رسید.
این روند نشان میدهد کاربران در شرایط محدودیت، ممکن است همزمان از چند بستر استفاده کنند و رشد یک پلتفرم لزوماً به معنای شکلگیری وابستگی پایدار به آن نیست.
تجربه قطعیهای اینترنت در دورههای بحرانی، اهمیت موضوع تابآوری زیرساخت ارتباطی را بیشتر کرده است.
در شرایط عادی، اینترنت بستر فعالیت اقتصادی، آموزشی، ارتباطی و خدماتی است و در زمان بحران نیز حفظ ارتباطات حیاتی اهمیت دوچندان پیدا میکند.
از این منظر، توسعه زیرساختهای مقاوم، افزایش ظرفیت شبکه، ایجاد مسیرهای ارتباطی جایگزین و حفظ دسترسی سرویسهای حیاتی میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبهای ناشی از بحران داشته باشد.
در حالی که توسعه هوش مصنوعی ملی در سالهای اخیر مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفته، فعالان فناوری بر یک مسئله پایهای تأکید دارند: توسعه این حوزه تنها با خرید تجهیزات و ایجاد مراکز پردازشی امکانپذیر نیست.
هوش مصنوعی به داده، نیروی متخصص، توان پردازشی، دسترسی به منابع علمی، ارتباط میان پژوهشگران و یک اکوسیستم فعال فناوری نیاز دارد. همه این عوامل نیز تا حد زیادی به زیرساخت ارتباطی وابستهاند.
برنامهنویس، پژوهشگر یا شرکت فناوری برای توسعه محصول خود باید بتواند به سرویسها، منابع علمی و ابزارهای مورد نیاز دسترسی مستمر داشته باشد. هرچه این دسترسی بیثباتتر باشد، هزینه فعالیت و ریسک سرمایهگذاری نیز افزایش پیدا میکند.
فعالان بخش فناوری طی سالهای گذشته بارها نسبت به پیامدهای اقتصادی اختلال اینترنت هشدار دادهاند.
علی حکیمجوادی، رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور، خسارت مستقیم قطعی اینترنت را روزانه حدود ۲ تا ۳ هزار میلیارد تومان برآورد کرده و نسبت به پیامدهایی مانند کاهش اعتماد، آسیب به شرکتهای فناوری و افزایش تمایل نیروی متخصص به مهاجرت هشدار داده است.
افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد نوآوری و تحول دیجیتال اتاق بازرگانی تهران، نیز بیثباتی اینترنت را عاملی برای افزایش هزینه فعالیت شرکتهای فناوری و کاهش قدرت برنامهریزی آنها دانسته است.
محمدرضا طلایی، رئیس کمیسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات اتاق بازرگانی ایران، نیز اینترنت را در اقتصاد امروز در جایگاه یک زیرساخت حیاتی قرار داده و اختلال در آن را عاملی برای ایجاد مشکل در زنجیره تولید و ارائه خدمات دانسته است.
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، نیز درباره کاهش فروش و از دست رفتن مشتریان کسبوکارهای آنلاین در نتیجه محدودیتهای اینترنتی هشدار داده است.
آنچه از مجموع این تجربهها به دست میآید این است که بحث اینترنت دیگر تنها درباره سرعت دانلود یا کیفیت اتصال نیست. مسئله مهمتر، امکان دسترسی قابل پیشبینی و پایدار به شبکه است.
کسبوکاری که از تداوم اتصال خود مطمئن نیست، نمیتواند برای توسعه، جذب نیروی جدید یا سرمایهگذاری بلندمدت برنامهریزی کند. پژوهشگر و متخصص فناوری نیز بدون دسترسی مستمر به منابع و ابزارهای مورد نیاز، با محدودیت بیشتری برای فعالیت مواجه خواهد شد.
از همین رو، اگر هدف ایران توسعه اقتصاد دیجیتال و حرکت جدی به سمت فناوریهایی مانند هوش مصنوعی است، تقویت زیرساخت ارتباطی باید یکی از نخستین اولویتها باشد.
ساخت آینده دیجیتال فقط با ایجاد مراکز داده، خرید تجهیزات یا راهاندازی پروژههای هوش مصنوعی امکانپذیر نیست؛ این آینده به شبکهای نیاز دارد که در شرایط عادی و بحرانی، بتوان روی پایداری آن حساب کرد.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
