به گزارش اطلاع با ما ، بر اساس گزارش سالانه دیتاک، محدودیتهای گسترده اینترنت در ایران طی ۱۵ ماه گذشته، علاوه بر آسیب به کسبوکارهای آنلاین، بازار قابلتوجهی برای ابزارهای عبور از فیلترینگ ایجاد کرده است. برآورد این گزارش نشان میدهد گردش مالی سالانه بازار خرید فیلترشکن در سناریوی محتمل به حدود ۱۰۵ هزار میلیارد تومان رسیده و در مقاطعی قیمت برخی بستهها جهش شدیدی داشته است.
گزارش تازه دیتاک از وضعیت اقتصاد دیجیتال ایران، تصویری متفاوت از تأثیر محدودیتهای اینترنتی بر رفتار کاربران و کسبوکارهای آنلاین ارائه میکند. بر اساس این گزارش، در یک بازه ۱۵ ماهه، کاربران ایرانی روزهای متعددی را با محدودیت یا قطعی اینترنت بینالملل سپری کردند و همزمان استفاده از ابزارهای دسترسی به اینترنت آزاد افزایش یافت.
این شرایط تنها الگوی استفاده کاربران از شبکههای اجتماعی را تغییر نداد؛ بلکه زمینه شکلگیری بازاری بزرگ پیرامون فروش فیلترشکن را نیز فراهم کرد.
طبق دادههای منتشرشده در گزارش دیتاک، مجموع روزهای محدودیت و قطعی دسترسی به اینترنت بینالملل در دوره مورد بررسی به ۱۱۶ روز رسیده است.
بخش قابلتوجهی از این محدودیتها در جریان بحرانهای سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ اتفاق افتاده است. گزارش همچنین به یک دوره طولانی خاموشی اینترنت اشاره میکند که خسارت اقتصادی قابلتوجهی برای بخش دیجیتال کشور به همراه داشته است.
برآوردهای اعلامشده از سوی وزارت ارتباطات نیز نشان میدهد خسارت ناشی از خاموشی کامل شبکه میتواند از صدها میلیارد تومان تا چند هزار میلیارد تومان در روز متغیر باشد.
یکی از نکات قابل توجه گزارش، تغییر رفتار کاربران در مواجهه با محدودیتهای اینترنتی است.
برخلاف انتظار، کاربران ایرانی بهطور گسترده شبکههای اجتماعی بینالمللی را ترک نکردند؛ بلکه تعداد حسابها و پلتفرمهای مورد استفاده خود را افزایش دادند.
بر اساس دادههای دیتاک، میانگین تعداد حسابهای فعال شبکههای اجتماعی به ازای هر کاربر از حدود ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به بیش از سه حساب در بهار ۱۴۰۵ رسیده است.
در همین دوره، پیامرسانهای داخلی نیز در مقاطع قطعی اینترنت مورد توجه قرار گرفتند و برخی از آنها توانستند میلیونها کاربر فعال جذب کنند.
فروشگاههای فعال در اینستاگرام از دیگر بخشهایی بودند که تحت تأثیر محدودیتهای اینترنت قرار گرفتند.
بسیاری از کسبوکارهای خرد، فروش و ارتباط مستقیم با مشتریان خود را از طریق اینستاگرام انجام میدادند و قطعیهای مکرر عملاً دسترسی آنها به ویترین اصلی کسبوکارشان را مختل کرد.
بر اساس گزارش دیتاک، پس از قطعیهای کوتاهمدت، بخشی از فروشگاهها توانستند فعالیت خود را از سر بگیرند، اما تداوم محدودیتهای طولانیمدت موجب شد نرخ بازگشت فروشگاههای فعال کاهش پیدا کند.
همچنین بخشی از کسبوکارها پس از بازگشت اینترنت، برای کاهش وابستگی به یک پلتفرم، اطلاعات پیامرسانهای داخلی را نیز به صفحات خود اضافه کردند.
افزایش تقاضا برای دسترسی به سرویسهای بینالمللی، بازار فیلترشکن را به یکی از بخشهای قابل توجه اقتصاد غیررسمی اینترنت تبدیل کرده است.
بر اساس برآورد دیتاک، حدود ۷۵ درصد کاربران ایرانی برای دسترسی به اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند. بخشی از این کاربران نیز برای دریافت سرویسهای پولی هزینه پرداخت میکنند.
همزمان، بررسی محتوای منتشرشده در کانالهای فروش فیلترشکن نشان میدهد میزان توجه کاربران به این حوزه در دوره مورد بررسی بسیار بالا بوده است.
یکی از مهمترین بخشهای گزارش به تغییرات قیمت فیلترشکن مربوط میشود.
دادههای بررسیشده از بیش از ۱۲۵ هزار محتوای تلگرامی نشان میدهد قیمت هر گیگابایت فیلترشکن در ابتدای دوره مورد بررسی حدود ۱۷۰۰ تومان بوده است.
این رقم در ماههای بعد افزایش پیدا کرد و در مقطعی از بحران اینترنت، قیمتها جهش بسیار شدیدی را تجربه کردند.
بر اساس گزارش، میانه قیمت هر گیگابایت در اسفند ۱۴۰۴ به حدود ۳۹۰ هزار تومان رسید و در برخی معاملات حتی ارقام بسیار بالاتری نیز مشاهده شد.
پس از برقراری مجدد اینترنت، قیمتها کاهش یافت و به حدود ۸ هزار تومان رسید؛ با این حال همچنان بالاتر از سطح ابتدای دوره باقی ماند.
شدت افزایش قیمت در دوره اوج محدودیتها زمانی بهتر مشخص میشود که قیمت بستههای حجیم فیلترشکن بررسی شود.
طبق دادههای گزارش دیتاک، بستهای با حجم ۳۰ گیگابایت که پیش از بحران حدود ۵۰ هزار تومان قیمت داشت، در اوج محدودیت اینترنت به حدود ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید.
چنین افزایشی نشان میدهد محدودیت دسترسی به اینترنت بینالملل چگونه میتواند عرضه و تقاضا در بازار خدمات دسترسی را تحت تأثیر قرار دهد.
مهمترین بخش گزارش، برآورد اندازه بازار فیلترشکن در ایران است.
دیتاک برای این بازار سه سناریو در نظر گرفته است. در سناریوی حداقلی، حجم بازار سالانه حدود ۳۱ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
در سناریوی حداکثری، این رقم به حدود ۱۶۴ هزار میلیارد تومان میرسد.
اما برآورد محتمل گزارش، رقم ۱۰۵ هزار میلیارد تومان است؛ رقمی که نشان میدهد بازار خرید فیلترشکن در ایران دیگر یک بازار حاشیهای و کوچک محسوب نمیشود.
گزارش دیتاک برای درک ابعاد این رقم، آن را با هزینه تکمیل پروژه آزادراه تهران-شمال مقایسه کرده است.
گزارش دیتاک تنها به فیلترینگ و بازار فیلترشکن نپرداخته و بخشی از بررسی خود را به وضعیت برندهای بانکی در فضای مجازی اختصاص داده است.
بررسی دادههای شبکه اجتماعی نشان میدهد اختلال در خدمات بانکی در جریان بحرانها، موجی از نارضایتی کاربران را به دنبال داشته است.
در مجموع حدود ۴۴ هزار توییت اعتراضی درباره عملکرد پنج بانک بزرگ کشور ثبت شده است. شاخص احساسات کاربران نسبت به این بانکها نیز در محدوده منفی قرار گرفته است.
بر اساس این گزارش، طولانیشدن زمان بازگشت خدمات بانکی به وضعیت عادی، تأثیر مستقیمی بر تصویر این برندها در فضای مجازی داشته است.
مجموع این دادهها نشان میدهد محدودیت اینترنت تنها مسئلهای مربوط به دسترسی کاربران به شبکههای اجتماعی نیست.
از یک سو، فروشگاههای آنلاین و کسبوکارهای کوچک با کاهش دسترسی به مشتریان مواجه شدهاند و از سوی دیگر، هزینه دسترسی کاربران به سرویسهای خارجی افزایش یافته است.
در چنین شرایطی، بخشی از تقاضای موجود در فضای دیجیتال به سمت بازار فیلترشکن منتقل شده؛ بازاری که طبق برآورد دیتاک، گردش مالی سالانه آن در سناریوی محتمل به ۱۰۵ همت میرسد.
نکته مهم: ارقام و برآوردهای این گزارش مربوط به دادهها و محاسبات ارائهشده از سوی دیتاک است و به معنای تأیید مستقل این اعداد نیست.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
