به گزارش اطلاع با ما، بازنشستگان – در روزهای اخیر، موج جدیدی از درخواستها در فضای مجازی و شبکههای مرتبط با بازنشستگان شکل گرفته است. امضاکنندگان این مطالبه از رئیسجمهور، نمایندگان مجلس و رئیس سازمان اداری و استخدامی خواستهاند تا شرایطی فراهم شود که یکی از فرزندان هر بازنشسته، در صورت وجود پست سازمانی مرتبط با مدرک تحصیلی، در دستگاه محل خدمت پدر یا مادر خود استخدام شود. این درخواست در حالی مطرح میشود که بررسی قوانین استخدامی نشان میدهد این مطالبه صرفاً یک خواسته اجتماعی است و هنوز به قانون یا مصوبه رسمی تبدیل نشده است.
درخواست بازنشستگان دقیقاً چیست؟
در متن منتشرشده، جمعی از بازنشستگان کشوری و لشکری خواستار آن شدهاند که به پاس حدود ۳۰ سال خدمت، یکی از فرزندان آنان بتواند بدون شرکت در آزمون استخدامی، در همان دستگاه یا ارگان محل خدمت والد خود جذب شود. بر اساس این پیشنهاد، استخدام باید مشروط به سه عامل باشد: وجود پست سازمانی خالی، مرتبط بودن رشته تحصیلی فرزند با شغل مورد نیاز، و طی مراحل قانونی و اداری مربوط به استخدام. امضاکنندگان همچنین معتقدند فرزندان بازنشستگان به دلیل آشنایی با ساختار دستگاه محل خدمت والدین، میتوانند با سرعت بیشتری با محیط کار سازگار شوند.
بر اساس ماده ۴۱ قانون مدیریت خدمات کشوری، ورود به خدمت و تعیین صلاحیت استخدامی افرادی که داوطلب استخدام در دستگاههای اجرائی هستند، براساس مجوزهای صادره، تشکیلات مصوب و رعایت مراتب شایستگی انجام میشود.
ماده ۴۴ همین قانون نیز تصریح میکند که بهکارگیری افراد در دستگاههای اجرایی، پس از پذیرفته شدن در امتحان عمومی که بهطور عمومی آگهی میشود و همچنین آزمون یا مسابقه تخصصی امکانپذیر است. بنابراین، اصل عمومی در استخدام دولتی، رقابت عمومی و احراز صلاحیت از مسیر آزمون است.
وجود یک پست خالی پس از بازنشستگی یک کارمند نیز بهتنهایی به این معنا نیست که فرزند او میتواند جایگزینش شود. دستگاه باید مجوز استخدام داشته باشد، عنوان شغلی در ساختار سازمانی آن پیشبینی شده باشد و جذب نیرو مطابق مقررات عمومی انجام شود.
بر اساس رأی شعبه دیوان عدالت اداری، تکلیف دستگاه اجرایی به استخدام یکی از فرزندان کارمندان، حکم عام نبوده و صرفاً شامل فرزندان کارکنان شهید، جانباز ۲۵ درصد و بالاتر و آزاده که واجد شرایط عمومی استخدام باشند، میگردد.
این رأی تأکید دارد که تکلیف دستگاهها به استخدام فرزند به جای پدر، حکم عمومی برای همه کارمندان نیست و فقط در مواردی که قانون صریحاً تعیین کرده است ــ مانند برخی خانوادههای شهدا، جانبازان و آزادگان واجد شرایط ــ قابلیت اجرا دارد.
برخی گروهها بر اساس قوانین خاص از سهمیه یا تسهیلات استخدامی برخوردارند. مهمترین نمونه، ایثارگران و خانوادههای مشمول قوانین مربوط به آنان هستند. قانون مدیریت خدمات کشوری نیز تصریح کرده است که استخدام ایثارگران و خانوادههای آنان بر اساس قوانین ویژه خود انجام میشود. به عنوان مثال، بر اساس ماده ۲۱ قانون جامع ایثارگران، دستگاههای اجرایی موظفند پس از بازنشستگی یکی از ایثارگران، از محل سهمیه استخدامی خود با رعایت شرایط عمومی، یکی از فرزندان آنان را استخدام کنند. همچنین طبق آییننامه ساماندهی اشتغال فرزندان شاهد و جانبازان ۲۵ درصد و بالاتر، دستگاههای اجرایی مکلفند در چهارچوب سهمیه استخدامی دستگاه متبوع، حداقل بیست و پنج درصد نیازهای استخدامی خود را از میان فرزندان شاهد و جانباز فاقد شغل تأمین کنند.
این استثناها ناشی از حکم صریح قانون هستند و نمیتوان آنها را به همه فرزندان بازنشستگان تعمیم داد. به بیان دیگر، میان «فرزند یک بازنشسته عادی» و «فرد مشمول سهمیه قانونی ایثارگری» تفاوت وجود دارد. تنها بازنشسته بودن پدر یا مادر، سهمیه مستقل استخدامی ایجاد نمیکند.
از نظر قانونگذاری، نمایندگان مجلس میتوانند طرحی برای حمایت استخدامی از فرزندان بازنشستگان ارائه کنند. دولت نیز میتواند لایحهای در این زمینه به مجلس بفرستد. اما چنین طرحی با پرسشهای حقوقی، مالی و اجرایی مهمی روبهرو خواهد بود:
نخست اینکه استخدام بدون آزمون گروهی از داوطلبان ممکن است با اصل شایستگی و برابری فرصتها در استخدام عمومی تعارض پیدا کند.
دوم اینکه اجرای آن به تعداد زیادی مجوز استخدامی و پست سازمانی نیاز دارد.
سوم اینکه مشخص نیست چرا فرزند یک بازنشسته باید در مقایسه با سایر جوانان تحصیلکرده و بیکار، بدون رقابت عمومی در اولویت قرار گیرد.
چهارم اینکه دستگاههای دولتی برای هرگونه جذب نیرو باید منابع حقوق و مزایا و مجوز سازمان اداری و استخدامی را داشته باشند.
بنابراین، حتی در صورت طرح موضوع در مجلس، تصویب آن قطعی نیست و باید با قانون اساسی، سیاستهای استخدامی و محدودیتهای بودجهای تطبیق داده شود.
موافقان این درخواست معتقدند خدمت طولانی بازنشستگان باید با حمایت عملی از خانواده آنان همراه باشد. آنان همچنین میگویند بسیاری از فرزندان بازنشستگان دارای تحصیلات دانشگاهی هستند اما به دلیل کمبود فرصت شغلی، امکان ورود به بازار کار را پیدا نکردهاند. آشنایی فرزندان با محیط کاری و امکان انتقال تجربه از والدین نیز از دیگر دلایلی است که در متن این درخواست مطرح شده است.
در مقابل، مهمترین ایراد مخالفان، ایجاد تبعیض میان جویندگان کار است. میلیونها جوان تحصیلکرده ممکن است والد بازنشسته دولتی نداشته باشند، اما از نظر تخصص، تجربه و شایستگی شرایط برابر یا بهتری داشته باشند. استخدام بدون آزمون فرزندان بازنشستگان همچنین ممکن است به شکلگیری نوعی «وراثت شغلی» در دستگاههای عمومی منجر شود؛ در حالی که مشاغل دولتی باید در دسترس همه واجدان شرایط قرار داشته باشد.
تا زمان تنظیم این گزارش، سامانه رسمی و سراسری برای ثبتنام فرزندان بازنشستگان کشوری و لشکری با هدف استخدام بدون آزمون اعلام نشده است. بازنشستگان و فرزندان آنان باید نسبت به لینکها یا فرمهایی که با عنوان «ثبتنام استخدام فرزند بازنشسته» منتشر میشود، محتاط باشند. ایجاد یک کارزار اینترنتی یا جمعآوری مشخصات افراد به معنای آغاز فرآیند استخدام دولتی نیست. فراخوان معتبر باید از طریق سازمان اداری و استخدامی، دستگاه اجرایی مربوط یا مجری رسمی آزمون منتشر شود.
برای تبدیل این درخواست به یک اقدام اجرایی، چند مسیر احتمالی وجود دارد: ارائه طرح از سوی نمایندگان مجلس، تهیه لایحه توسط دولت، بررسی حقوقی موضوع در سازمان اداری و استخدامی، تعیین دامنه مشمولان و منابع مالی، تصویب در مجلس و تأیید مراجع قانونی، و نهایتاً تدوین آییننامه و صدور مجوزهای استخدامی.
تا زمانی که این مراحل طی نشده باشد، دستگاههای دولتی نمیتوانند صرفاً بر اساس یک کارزار یا درخواست جمعی، فرزندان بازنشستگان را بدون آزمون استخدام کنند.
درخواست استخدام بدون آزمون یکی از فرزندان بازنشستگان، یک مطالبه اجتماعی است که هنوز به قانون یا مصوبه رسمی تبدیل نشده است. بر اساس قوانین موجود، اصل استخدام در دستگاههای دولتی بر پایه رقابت عمومی و آزمون استوار است و تنها گروههای خاصی مانند فرزندان شهدا، جانبازان و آزادگان واجد شرایط، از سهمیههای استخدامی قانونی برخوردارند. دیوان عدالت اداری نیز تکلیف دستگاهها به استخدام فرزند به جای پدر را حکم عام ندانسته است. تا زمانی که این درخواست در مجلس به تصویب نرسد یا از سوی دولت به عنوان لایحه ارائه نشود، فرزندان بازنشستگان مانند سایر داوطلبان باید شرایط عمومی و اختصاصی آگهیهای استخدامی را داشته باشند و در آزمونها و مراحل ارزیابی مربوط شرکت کنند.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
