به گزارش اطلاع با ما، شروع یک کسبوکار برای بسیاری از فروشندگان دیگر الزاماً به معنای اجاره مغازه، خرید تجهیزات و ساخت یک ویترین فیزیکی نیست. امروز یک صفحه در شبکه اجتماعی میتواند نخستین نقطه تماس فروشنده با مشتری باشد؛ مدلی که بهخصوص برای کسبوکارهای کوچک، هزینه ورود به بازار را به شکل قابل توجهی کاهش داده است.
بررسیهای انجامشده درباره تجارت اجتماعی در ایران، تصویری از ابعاد این بازار ارائه میدهد. در این پژوهش حدود ۱۳۰ هزار صفحه فارسیزبان فعال در زمینه فروش کالا شناسایی شدهاند؛ صفحاتی که حداقل هزار دنبالکننده داشتهاند و بخشی از فعالیت اقتصادی خود را از طریق اینستاگرام انجام میدهند.
شناسایی این بازار با بررسی گسترده محتوای منتشرشده در اینستاگرام انجام شده است. پژوهشگران ۲۲۴ هشتگ مرتبط با کالاهای قابل فروش را بررسی کردند و به بیش از ۳۲ میلیون پست رسیدند.
پس از پالایش اطلاعات، صفحات فروشگاهی فارسیزبان که شرایط مورد نظر پژوهش را داشتند، از سایر حسابها تفکیک شدند. اطلاعاتی مانند تعداد دنبالکنندگان، میزان فعالیت، تعداد پستها و میزان تعامل کاربران نیز برای تحلیل این صفحات مورد استفاده قرار گرفت.
این اعداد نشان میدهد تجارت اجتماعی در ایران دیگر به چند صفحه پرمخاطب محدود نیست و شبکهای گسترده از کسبوکارهای کوچک و متوسط در آن شکل گرفته است.
مدل فعالیت این فروشگاهها با فروشگاههای اینترنتی سنتی تفاوت دارد. مشتری ممکن است کالا را در یک پست یا استوری ببیند، درباره قیمت و ویژگیهای آن از طریق دایرکت سؤال کند و در همان مسیر به خریدار تبدیل شود.
در برخی موارد پرداخت نیز مستقیماً از طریق درگاه یا روشهای دیگر انجام میشود و فروشنده پس از آن کالا را برای مشتری ارسال میکند.
در چنین مدلی، شبکه اجتماعی تنها یک ابزار تبلیغاتی نیست. صفحه فروشنده میتواند همزمان نقش ویترین، رسانه تبلیغاتی، کانال ارتباط با مشتری و بخشی از فرایند فروش را ایفا کند.
راهاندازی یک فروشگاه فیزیکی به سرمایه اولیه، اجاره، تجهیزات و هزینههای ثابت نیاز دارد. ایجاد یک فروشگاه اینترنتی نیز مستلزم طراحی سایت، نگهداری فنی و هزینههای بازاریابی است.
اما در تجارت اجتماعی، فروشنده میتواند با هزینه بسیار کمتری فعالیت خود را آغاز کند. کافی است محصولات خود را معرفی کند و مخاطب مورد نظرش را در یک پلتفرم اجتماعی پیدا کند.
این ویژگی به کسبوکارهای کوچک اجازه میدهد پیش از آنکه سرمایه زیادی صرف زیرساخت کنند، بازار محصول خود را آزمایش کنند.
از سوی دیگر، الگوریتمهای شبکههای اجتماعی میتوانند محصول را به کاربرانی نمایش دهند که پیش از آن الزاماً قصد خرید نداشتهاند. بنابراین در این مدل، برخلاف فروش سنتی، مشتری همیشه برای پیدا کردن فروشنده اقدام نمیکند؛ گاهی این محصول است که به سراغ مشتری میرود.
یکی از نکات مهم این پژوهش، تفاوت میان کالاهایی است که در این صفحات عرضه میشوند.
فروشگاههای اجتماعی را میتوان به طور کلی در سه گروه قرار داد: محصولات مصرفی، کالاهای مرتبط با مد و پوشاک و کالاهای بادوام.
در گروه نخست، محصولاتی مانند مواد غذایی، محصولات بهداشتی و زیبایی و کالاهای مرتبط با حیوانات خانگی قرار میگیرند.
گروه دوم شامل پوشاک بزرگسال و کودک، لوازم نوزاد و انواع اکسسوری است.
در گروه سوم نیز کالاهایی مانند تجهیزات الکترونیکی، لوازم خانگی، محصولات ورزشی، خودرو و تجهیزات صنعتی دیده میشود.
تفاوت این گروهها در دفعات خرید، قیمت کالا، میزان سود و رفتار مشتری باعث میشود تعداد دنبالکننده به تنهایی معیار مناسبی برای سنجش ارزش یک فروشگاه نباشد.
برای بررسی دقیقتر وضعیت فروش، حدود ۳۰ هزار فروشگاه از میان صفحات شناساییشده برای پیمایش انتخاب شدند.
از صاحبان این صفحات درباره شاخصهایی مانند تعداد سفارش، میزان فروش، متوسط ارزش هر خرید، سهم اینستاگرام از فروش و تغییرات درآمد سؤال شد.
در نهایت، ۴۶۰ پاسخ معتبر برای تحلیل نهایی مورد استفاده قرار گرفت.
این دادهها به پژوهشگران اجازه داد تا میان ویژگیهای قابل مشاهده یک صفحه و میزان فروش آن ارتباط برقرار کنند و سپس از این رابطه برای برآورد وضعیت فروشگاههایی که اطلاعات مالی آنها در دسترس نبوده استفاده کنند.
ممکن است یک صفحه دهها هزار دنبالکننده داشته باشد، اما فروش آن کمتر از یک صفحه کوچکتر با مخاطبان تخصصی باشد.
به همین دلیل، برای اندازهگیری واقعی بازار تجارت اجتماعی نمیتوان صرفاً تعداد صفحات یا دنبالکنندگان آنها را جمع زد.
تعداد سفارش، میانگین ارزش هر خرید، نوع محصول، نرخ بازگشت مشتری و سهم فروش حاصل از شبکه اجتماعی، عوامل مهمتری برای برآورد اندازه واقعی این بازار هستند.
این مسئله یک نکته مهم برای صاحبان کسبوکار نیز دارد: داشتن مخاطب زیاد لزوماً به معنای داشتن درآمد زیاد نیست؛ کیفیت مخاطب و تبدیل آن به مشتری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رشد این مدل تنها به ایران محدود نیست. تجارت اجتماعی در سالهای اخیر به یکی از بخشهای مهم اقتصاد دیجیتال جهان تبدیل شده است.
بر اساس برآوردهای مورد اشاره در پژوهش، ارزش تجارت اجتماعی جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۱۶.۸ میلیارد دلار بوده و انتظار میرود این رقم تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۹۲۸.۷ میلیارد دلار برسد.
همچنین سهم تجارت اجتماعی از کل تجارت الکترونیک جهان در همین بازه میتواند از حدود ۱۲.۹ درصد به ۱۹.۱ درصد افزایش پیدا کند.
این روند نشان میدهد مرز میان شبکه اجتماعی، تبلیغات و فروش روزبهروز کمرنگتر میشود.
الگوی ایران اما تفاوتهایی با بازارهای توسعهیافته تجارت اجتماعی دارد. بخش قابل توجهی از فروش در شبکههای اجتماعی بدون اتصال کامل میان معرفی کالا، پرداخت، لجستیک، خدمات پس از فروش و حل اختلاف انجام میشود.
در نتیجه، بسیاری از فروشندگان عملاً چندین نقش را همزمان بر عهده میگیرند؛ از تولید محتوا و جذب مشتری گرفته تا پاسخگویی، دریافت سفارش، بستهبندی و ارسال کالا.
برای مشتری نیز این مدل میتواند هم فرصت و هم ریسک ایجاد کند. از یک سو، دسترسی به فروشندگان کوچک و محصولات متنوع آسانتر شده و از سوی دیگر، تشخیص اعتبار فروشنده، کیفیت محصول و امنیت معامله اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
رشد فروش اجتماعی به معنای پایان فروشگاههای فیزیکی نیست. بسیاری از کسبوکارها همچنان به مغازه، انبار یا محل فیزیکی برای ارائه خدمات نیاز دارند.
تغییر اصلی در نقطه دیگری اتفاق افتاده است: ویترین دیگر الزاماً پشت شیشه یک مغازه قرار ندارد.
یک تصویر، یک ویدئو یا یک استوری میتواند نقش همان ویترین را برای میلیونها کاربر ایفا کند. به همین دلیل، سرمایهگذاری در جذب مخاطب و تولید محتوا برای بسیاری از کسبوکارهای کوچک به اندازه اجاره یک محل تجاری اهمیت پیدا کرده است.
وجود حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه فارسیزبان در اینستاگرام نشان میدهد بخشی از اقتصاد خرد ایران در فضایی شکل گرفته که الزاماً در آمار فروشگاههای اینترنتی رسمی دیده نمیشود.
این بازار از فروشندگان کوچک و صفحات تخصصی تا کسبوکارهای پرمخاطب را در بر میگیرد و اندازه واقعی آن نیز صرفاً با تعداد صفحات قابل سنجش نیست.
تجارت اجتماعی در حال تغییر دادن مسیر سنتی فروش است؛ مسیری که در آن برای شروع یک کسبوکار، داشتن مغازه دیگر تنها راه ورود به بازار نیست و گاهی یک صفحه، چند محصول و توانایی پیدا کردن مشتری میتواند نقطه آغاز یک کسبوکار باشد.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
