به گزارش اطلاع با ما ، اجرای نرخ سوم بنزین و عرضه سوخت با قیمت ۱۰ هزار تومان، بار دیگر موضوع مدیریت مصرف را به صدر بحثهای اقتصادی آورده است. کاهش سفرهای غیرضروری میتواند در کوتاهمدت مصرف را پایین بیاورد، اما ناترازی بنزین تنها به رفتار مردم مربوط نیست و عواملی مانند خودروهای پرمصرف، فرسودگی ناوگان، کیفیت حملونقل عمومی و نبود گزینههای جایگزین نیز در آن نقش دارند.
اجرای نرخ سوم بنزین و عرضه سوخت با قیمت ۱۰ هزار تومان، بار دیگر بحث مدیریت مصرف و ناترازی بنزین را به یکی از موضوعات مهم اقتصادی تبدیل کرده است. در شرایطی که نرخهای سهمیهای همچنان برقرار هستند، استفاده از کارت جایگاه با نرخ بالاتری انجام میشود و همین تغییر، توجهها را به ضرورت کنترل مصرف سوخت جلب کرده است.
در این میان، یک راهکار ساده و قابل اجرا برای شهروندان، کاهش سفرهای غیرضروری است؛ اقدامی که اگر در مقیاس گسترده انجام شود، میتواند بخشی از تقاضای روزانه بنزین را کاهش دهد.
اما مسئله اصلی اینجاست که آیا واقعاً مشکل مصرف بالای بنزین را میتوان فقط با تغییر رفتار مردم حل کرد؟
مصرف بالای بنزین نتیجه یک عامل واحد نیست. تعداد خودروهای موجود، میزان مصرف هر خودرو، سن ناوگان، کیفیت خودروها، وضعیت حملونقل عمومی و حتی نحوه توسعه شهرها همگی بر میزان تقاضای سوخت اثر میگذارند.
به همین دلیل، اگر سیاست کنترل مصرف تنها بر کاهش سفر یا افزایش قیمت متمرکز شود، ممکن است بخشی از مسئله دیده شود و عوامل ساختاری نادیده بمانند.
خودرویی که مصرف سوخت بالایی دارد، صرفاً با توصیه به راننده برای صرفهجویی، کممصرف نمیشود. برای کاهش پایدار مصرف باید خود فناوری خودرو و ساختار حملونقل نیز تغییر کند.
عرضه بنزین با نرخ ۱۰ هزار تومان را میتوان از منظر سیاستگذاری، نشانهای از تلاش برای مدیریت تقاضای سوخت دانست.
هدف از چنین سیاستی میتواند ایجاد انگیزه برای کاهش مصرف و حرکت به سمت استفاده منطقیتر از منابع باشد. با این حال، اثرگذاری آن به این بستگی دارد که در کنار تغییر قیمت، چه گزینههایی برای مصرفکننده وجود داشته باشد.
اگر شهروند بتواند از خودروی کممصرف استفاده کند، به حملونقل عمومی مناسب دسترسی داشته باشد یا امکان جایگزینی خودروی فرسوده را داشته باشد، واکنش او به قیمت سوخت با فردی که هیچ گزینه جایگزینی ندارد متفاوت خواهد بود.
حذف سفرهایی که ضرورت چندانی ندارند، استفاده مشترک از خودرو، انجام چند کار در یک مسیر و استفاده از مترو و اتوبوس در مسیرهای مناسب، میتواند تعداد سفرهای خودرویی را کاهش دهد.
در مقیاس یک خانوار، صرفهجویی ناشی از این اقدامات شاید چندان بزرگ به نظر نرسد، اما وقتی همین رفتار در میلیونها سفر تکرار شود، مجموع آن میتواند به کاهش قابل توجه مصرف منجر شود.
با این حال، این اقدامات بیشتر یک راهکار کوتاهمدت هستند و نمیتوانند بهتنهایی مسئله ناترازی سوخت را حل کنند.
یکی از عوامل مهم در مصرف بنزین، میزان سوختی است که هر خودرو برای پیمودن یک مسافت مشخص نیاز دارد.
اگر ناوگان کشور به سمت خودروهای کممصرفتر حرکت کند، حتی با ثابت ماندن تعداد سفرها نیز امکان کاهش مصرف وجود خواهد داشت.
در مقابل، بالا بودن میانگین مصرف خودروها باعث میشود افزایش قیمت سوخت یا توصیه به کاهش سفر، تنها بخشی از فشار موجود را کنترل کند.
بنابراین اصلاح استانداردهای مصرف، افزایش تولید خودروهای کممصرف و توسعه فناوریهای جدید میتواند در بلندمدت تأثیر بیشتری بر کاهش مصرف داشته باشد.
خودروهای قدیمی و فرسوده نیز سهمی در افزایش مصرف سوخت دارند. هرچه عمر خودرو بیشتر شود، معمولاً هزینه نگهداری و مصرف سوخت آن نیز میتواند افزایش پیدا کند.
اما جایگزینی چنین خودروهایی برای بسیاری از خانوارها آسان نیست؛ چراکه خرید یک خودروی جدید نیازمند منابع مالی قابل توجهی است.
به همین دلیل، اگر قرار است خروج خودروهای پرمصرف و فرسوده از چرخه تردد سرعت بگیرد، ایجاد مشوقهای اقتصادی و فراهم کردن امکان جایگزینی نیز اهمیت پیدا میکند.
کاهش وابستگی به خودرو شخصی زمانی امکانپذیرتر است که شهروند گزینه مناسبی برای جابهجایی داشته باشد.
مترو، اتوبوس و سایر شیوههای حملونقل عمومی میتوانند با جابهجایی تعداد بیشتری از مسافران، نیاز به استفاده از خودروهای شخصی را کاهش دهند.
اما صرف وجود شبکه حملونقل عمومی کافی نیست. سرعت مناسب، پوشش مسیرها، تعداد ناوگان، فاصله حرکت وسایل نقلیه و کیفیت خدمات همگی در میزان استقبال شهروندان مؤثرند.
اگر استفاده از خودروی شخصی سریعتر و در دسترستر باشد، افزایش هزینه بنزین لزوماً به معنای تغییر فوری رفتار همه مصرفکنندگان نخواهد بود.
یکی از بحثهای مهم در موضوع سوخت، مقایسه قیمت بنزین با هزینه واقعی تأمین آن است.
اما برای یک ارزیابی کاملتر، باید هزینههای ناشی از خودروهای پرمصرف و فرسوده، مصرف بالای انرژی، آلودگی و ناکارآمدی حملونقل نیز مورد توجه قرار گیرد.
اگر سیاستگذار از مصرفکننده انتظار دارد هزینه بیشتری برای مصرف سوخت بپردازد، منطقی است که همزمان امکان انتخاب گزینههای کممصرفتر نیز افزایش پیدا کند.
در غیر این صورت، فشار قیمتی ممکن است بیش از آنکه موجب تغییر فناوری خودرو شود، صرفاً هزینه استفاده از همان خودروی موجود را افزایش دهد.
کاهش سفرهای غیرضروری میتواند بخشی از مصرف را در کوتاهمدت کنترل کند، اما مصرف بنزین به میلیونها خودرویی وابسته است که هر روز برای رفتوآمد کاری، تحصیلی، خدماتی و اقتصادی در جادهها و خیابانها تردد میکنند.
حتی اگر بخشی از سفرهای غیرضروری حذف شود، همچنان کیفیت خودروها، میزان مصرف سوخت و وضعیت حملونقل عمومی بر تقاضای بنزین اثرگذار خواهد بود.
بنابراین بهتر است کاهش سفر به عنوان یکی از ابزارهای مدیریت مصرف دیده شود، نه راهحل نهایی ناترازی.
اصلاح الگوی مصرف بدون مشارکت شهروندان امکانپذیر نیست. کاهش سفرهای غیرضروری، رعایت اصول رانندگی اقتصادی و استفاده بیشتر از حملونقل عمومی در صورت فراهم بودن شرایط، میتواند به کاهش مصرف کمک کند.
توسعه حملونقل عمومی، نوسازی خودروهای فرسوده، افزایش سهم خودروهای کممصرف و هیبریدی، بهبود استانداردهای مصرف سوخت و ایجاد امکان اقتصادی برای جایگزینی خودروها، بخشی از اقداماتی است که میتواند زمینه کاهش مصرف را فراهم کند.
در واقع، اصلاح مصرف باید یک مسئولیت دوطرفه باشد؛ مردم در رفتار خود صرفهجویی کنند و سیاستگذار نیز انتخاب کممصرف را برای آنها آسانتر کند.
قیمت میتواند بر میزان مصرف اثر بگذارد، اما نمیتوان آن را تنها ابزار اصلاح ناترازی دانست.
افزایش قیمت در شرایطی اثرگذاری بیشتری خواهد داشت که مصرفکننده امکان تغییر رفتار و انتخاب جایگزین را داشته باشد.
برای مثال، فردی که به مترو یا اتوبوس مناسب دسترسی دارد، ممکن است بتواند بخشی از سفرهای خود را از خودرو شخصی جدا کند. اما فردی که چنین گزینهای ندارد، ممکن است ناچار باشد همان مسیر را با خودروی شخصی طی کند و فقط هزینه بیشتری بپردازد.
کاهش ناترازی بنزین نیازمند مجموعهای از سیاستهای همزمان است.
مدیریت سفرهای غیرضروری میتواند در کوتاهمدت مؤثر باشد، اما در افق بلندمدت باید مصرف متوسط خودروها کاهش پیدا کند، ناوگان فرسوده نوسازی شود و حملونقل عمومی سهم بیشتری از جابهجاییها را بر عهده بگیرد.
در کنار این موارد، توسعه خودروهای برقی و هیبریدی و فراهم کردن زیرساختهای لازم برای استفاده از سوختهای جایگزین نیز میتواند بخشی از وابستگی به بنزین را کاهش دهد.
مسئله بنزین را نمیتوان تنها با یک دستور یا یک تغییر قیمت حل کرد.
کاهش سفرهای غیرضروری اقدامی قابل انجام و کمهزینه برای خانوارهاست، اما اگر هدف کنترل پایدار مصرف باشد، باید عوامل دیگری نیز همزمان اصلاح شوند.
خودروی کممصرف، ناوگان عمومی کارآمد، امکان جایگزینی خودروهای فرسوده و توسعه فناوریهای جدید، همان حلقههایی هستند که میتوانند در کنار اصلاح رفتار مصرفکننده، فشار بر منابع سوخت را کاهش دهند.
در نهایت، پیام سیاست مدیریت مصرف نباید فقط این باشد که «کمتر سفر کنید». سیاست مؤثرتر این است که هم مصرف منطقیتر شود و هم گزینههای کممصرف در دسترس مردم قرار بگیرد. در چنین شرایطی، اصلاح قیمت بنزین میتواند به جای یک اقدام منفرد، بخشی از یک برنامه جامع برای مدیریت مصرف و کاهش ناترازی سوخت باشد.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
