به گزارش اطلاع با ما، مرزهای زمینی – اختلال در یکی از مهمترین مسیرهای تجارت دریایی منطقه، معادلات حملونقل کالا در ایران را بهطور اساسی تغییر داده است. مسیری که پیش از این بخش قابلتوجهی از صادرات و واردات کشور از طریق آن انجام میشد، با اعمال محدودیتها در تنگه هرمز با اختلال مواجه شد و بخشی از بار تجارت خارجی ایران به سمت مسیرهای جایگزین زمینی و ریلی هدایت شد.
در جریان جنگ اخیر و پس از ایجاد محدودیت در تردد دریایی، کشتیهای حامل کالاهای ایران در برخی موارد محمولههای خود را در نخستین بنادر در دسترس تخلیه کردند. این اتفاق عملاً بخشی از زنجیره تأمین کالاهای ایرانی را از مسیر اصلی خود خارج کرد و ضرورت استفاده از حملونقل جادهای و ریلی را برای رساندن محمولهها به داخل کشور دوچندان نمود. در ادامه، به بررسی ابعاد این بحران و گلوگاههای ایجادشده در مرزهای زمینی میپردازیم.
چالش جدید در مرزهای زمینی؛ وقتی بار دریا به جاده میرسد
افزایش ناگهانی تقاضا برای استفاده از مسیرهای زمینی در شرایطی رخ داده که برخی مرزهای ایران و کشور مقابل اساساً برای پذیرش چنین حجمی از ناوگان طراحی نشدهاند. توقف طولانیمدت کامیونها در مرزهایی مانند بازرگان، ریمدان و میرجاوه، اکنون به یکی از چالشهای جدی زنجیره حملونقل کالا تبدیل شده است.
تداوم این وضعیت علاوه بر افزایش زمان انتقال کالا، نگرانیهایی را برای صاحبان کالا ایجاد کرده است؛ چراکه طولانی شدن فرآیند ترخیص و جابهجایی میتواند به افزایش هزینههای انبارداری، معطلی ناوگان و در برخی موارد خطر متروکه شدن کالا منجر شود. از سوی دیگر، توقف کامیونهای تجاری در صفهای طولانی، هزینههای قابلتوجهی را به فعالان حملونقل تحمیل میکند.
یکی از نمونههای بارز این وضعیت را میتوان در مرز ریمدان مشاهده کرد؛ مرزی که در شرایط جدید با افزایش قابلتوجه تقاضا برای صادرات کالا به پاکستان مواجه شده است. افزایش ناگهانی تقاضای پاکستان برای واردات برخی کالاها، محدودیت ظرفیت پذیرش کامیون در طرف پاکستانی و کاهش فعالیت مرز میرجاوه، از مهمترین عواملی هستند که زمینه شکلگیری صفهای طولانی کامیونها در ریمدان را فراهم کردهاند.
در واقع، بخشی از افزایش تقاضا در این مرز به نیاز پاکستان برای تأمین سوخت و انرژی از ایران بازمیگردد. پیش از آغاز جنگ، پاکستان بخش قابلتوجهی از نیاز سوختی خود را از کشورهای عربی و از طریق حملونقل دریایی تأمین میکرد، اما با ایجاد محدودیت در تردد دریایی، بخشی از این جریان تجاری با اختلال مواجه شده و تقاضا برای استفاده از مسیر زمینی ایران افزایش یافته است.
محدودیت ظرفیت پذیرش در طرف پاکستانی یکی دیگر از حلقههای اصلی این زنجیره است. بر اساس اعلام مسئولان سازمان راهداری، طرف پاکستانی در بهترین شرایط امکان پذیرش حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ کامیون در روز را دارد، در حالی که حجم تقاضای ایجادشده در شرایط فعلی به مراتب بیشتر از ظرفیت موجود است.
این محدودیت در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که ریمدان تنها محل عبور کامیونهای صادراتی نیست و همزمان بخشی از کالاهای وارداتی و کالاهای اساسی مانند برنج نیز از این مسیر وارد کشور میشود. همچنین بخشی از بارهای ترانزیتی که از کراچی وارد مسیر میشوند، از همین مرز عبور میکنند.
این وضعیت البته محدود به مرزهای شرقی کشور نیست. در مرز بازرگان نیز افزایش فشار بر شبکه زمینی حملونقل مشاهده میشود؛ مرزی که یکی از مهمترین مبادی تجارت خارجی ایران به شمار میرود و در شرایط فعلی با افزایش حجم ورودی و خروجی ناوگان مواجه شده است.
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حملونقل اتاق تهران، در این باره میگوید:
«حدود یک ماه پیش از مرز بازرگان بازدید کردیم و در آن زمان نزدیک به ۵۵۰۰ خودرو در نوبت بودند. برای مدیریت این وضعیت، سامانهای برای نوبتدهی ایجاد کردهاند که کامیونها از طریق آن نوبت دریافت میکنند و سپس به آنها اعلام میشود که مثلاً دو روز بعد، در ساعت مشخصی برای عبور از مرز مراجعه کنند.»
وی افزود: «وقتی حدود ۵ هزار تا ۵۵۰۰ خودرو در نوبت عبور از مرز قرار دارند، با توجه به اینکه در بخش حملونقل دریایی مشکلاتی به وجود آمده، این فشار به مرزهای زمینی و ریلی منتقل میشود و در نتیجه شاهد تجمع کامیونها در این بخشها هستیم.»
بازرگان تجمع ۵۵۰۰ کامیون در نوبت فعالسازی سامانه نوبتدهی؛ اما همچنان گلوگاه ریمدان افزایش تقاضای پاکستان + محدودیت پذیرش ظرفیت ۳۰۰-۴۰۰ کامیون در روز؛ تقاضا بسیار بیشتر میرجاوه نیمهفعال به دلایل امنیتی کاهش شدید ظرفیت؛ بار به ریمدان منتقل شده
در کنار صفهای کامیون، سرنوشت کانتینرهای ایرانی باقیمانده در پاکستان نیز به یکی از مسائل مهم زنجیره لجستیک کشور تبدیل شده است. بخشی از این کانتینرها که در جریان اختلالات حملونقل دریایی در پاکستان باقی ماندهاند، همچنان نیازمند تعیین تکلیف و انتقال به داخل کشور هستند.
«در حال برنامهریزی برای انتقال این کانتینرها هستیم. جلسهای با مدیران گمرک و مدیران مرتبط در کراچی برگزار شده و در حال برنامهریزی هستیم تا کانتینرهای باقیمانده جابهجا شوند. صاحبان کالا باید خودشان برای انجام این فرآیند به اتاق بازرگانی تهران مراجعه کنند، زیرا عملیات اجرایی جابهجایی و ارائه مدارک باید توسط آنها انجام شود.»
تداوم توقف و معطلی کامیونها در مرزها، علاوه بر اختلال در جریان تجارت و افزایش زمان ترخیص و جابهجایی کالا، هزینههای حملونقل و لجستیک را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد. این هزینهها در نهایت به قیمت تمامشده کالا منتقل شده و فشار بیشتری بر مصرفکننده نهایی وارد میکند.
برخی از مهمترین هزینههای تحمیلشده به فعالان اقتصادی عبارتند از:
سنندجی با تأکید بر ضرورت افزایش ظرفیت عملیاتی مرزها، راهکارهای زیر را پیشنهاد میدهد:
۱. فعالسازی شبانهروزی مرزها — افزایش ساعات کاری برای کاهش زمان انتظار
۲. ایجاد مسیرهای ویژه برای کالاهای اساسی — اولویتدهی به کالاهای ضروری مانند برنج، گندم و نهادههای دامی
۳. تقویت زیرساختهای پایانههای مرزی — توسعه ظرفیت فیزیکی و بهبود تجهیزات
۴. افزایش هماهنگی با کشورهای طرف تجاری — مذاکره برای افزایش ظرفیت پذیرش در طرف مقابل
۵. تسریع در تعیین تکلیف کانتینرهای باقیمانده — تشکیل تیمهای عملیاتی برای انتقال سریع کانتینرها
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
