یارانه پنهان؛ چالش ساختاری اقتصاد ایران با باری سنگین بر دوش بودجه

به گزارش اطلاع با ما، فائزه فداکار دمرچی درسی: یارانه پنهان؛ چالش ساختاری اقتصاد: یارانه پنهان، به‌ویژه در بخش انرژی، به یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین چالش‌های اقتصاد ایران تبدیل شده است. حجم بالای این یارانه‌ها، که گاهی از بودجه سالانه کشور هم فراتر می‌رود، نه‌تنها فشار زیادی بر منابع مالی دولت وارد می‌کند، بلکه با توزیع ناعادلانه و تشویق مصرف بی‌رویه، به مانعی در مسیر رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی و پایداری محیط‌زیست تبدیل شده است.

یارانه پنهان چیست و چگونه عمل می‌کند؟

یارانه پنهان به تفاوت قیمت واقعی کالاها و خدمات (اغلب انرژی) با قیمت یارانه‌ای در داخل کشور گفته می‌شود. این نوع یارانه به‌صورت غیرمستقیم در اقتصاد عمل می‌کند و در ایران عمدتاً در بخش نفت، گاز، برق و فرآورده‌های نفتی قابل مشاهده است. دولت با فروش این منابع به قیمتی پایین‌تر از نرخ جهانی، درآمد بالقوه خود را از دست می‌دهد.

—

ابعاد مالی حیرت‌انگیز یارانه پنهان در ایران

به گفته صادق الحسینی، کارشناس اقتصادی، رقم ۱۲۰ تا ۱۵۰ میلیارد دلار برای یارانه پنهان در ایران صحیح و بر پایه گزارش‌های بین‌المللی است. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، ایران با تخصیص ۱۲۷ میلیارد دلار یارانه انرژی، بیشترین نسبت یارانه به تولید ناخالص داخلی (۳۷٪ از GDP) را در جهان دارد؛ رقمی بی‌سابقه حتی در مقایسه با اقتصادهایی مانند چین و عربستان.

—

چه کسانی بیشترین بهره را از یارانه پنهان می‌برند؟

برخلاف انتظار عمومی، بخش زیادی از این یارانه‌ها نصیب اقشار پردرآمد جامعه می‌شود. دهک دهم درآمدی کشور بیش از ۲۵ برابر دهک اول از یارانه بنزین بهره‌مند می‌شود. این نشان می‌دهد یارانه‌های پنهان نه‌تنها از عدالت اجتماعی فاصله دارند، بلکه نابرابری را نیز تشدید می‌کنند.

—

یارانه پنهان، تورم و کسری بودجه

یارانه‌های انرژی نه‌تنها باعث تشویق مصرف غیربهینه می‌شوند، بلکه به‌دلیل افزایش هزینه‌های دولت، زمینه‌ساز کسری بودجه و افزایش تورم نیز هستند. شدت انرژی بالا (مصرف زیاد انرژی به ازای هر واحد تولید) یکی از نشانه‌های آسیب‌زا بودن این سیاست در اقتصاد ایران است.

—

چرا حذف یارانه پنهان ساده نیست؟

اصلاح یا حذف یارانه پنهان به‌دلیل حساسیت‌های اجتماعی و سیاسی، فرآیندی بسیار پیچیده است. تجربه اعتراضات آبان ۱۳۹۸ پس از افزایش قیمت بنزین، نشان داد که بدون اقناع عمومی و برنامه‌ریزی دقیق، این سیاست‌ها می‌تواند هزینه‌های زیادی ایجاد کند.

—

راه‌حل‌های پیشنهادی برای اصلاح یارانه پنهان

واقعی‌سازی تدریجی قیمت‌ها برای نزدیک‌ شدن به نرخ جهانی

بازتوزیع نقدی منابع به اقشار آسیب‌پذیر برای جبران فشار تورمی

تقویت نظام مالیاتی به‌عنوان جایگزین پایدار درآمدهای نفتی

سرمایه‌گذاری در بخش‌های زیرساختی، آموزش و سلامت به‌جای یارانه‌های پرهزینه

—

جمع‌بندی: چرا نمی‌توان یارانه پنهان را نادیده گرفت؟

براساس داده‌های معتبر از نهادهای بین‌المللی نظیر IEA و IMF، یارانه پنهان در ایران یک واقعیت اقتصادی است، نه صرفاً یک روایت سیاسی. نادیده گرفتن آن به تشدید کسری بودجه، افزایش نابرابری، اتلاف منابع و آسیب به محیط‌زیست منجر خواهد شد

این گزارش بر پایه بررسی‌های تحریریه اطلاع باما و مرور داده‌های منتشرشده در رسانه‌های کشور تنظیم شده است.

کانال اطلاع باما در تلگرام