به گزارش اطلاع با ما ، اقتصاد ایران: بررسی روند نرخ حقیقی دلار از سال ۱۳۸۰ تا امروز نشان میدهد که «دلار خیلی گران» نه یک تغییر مقطعی بلکه حاصل انباشت نااطمینانیها، وابستگی به نفت، تحریمها و ضعف تابآوری اقتصادی است. شاخص حقیقی دلار طی پنج دوره متفاوت از «دلار ارزان» ابتدای دهه ۸۰ تا رکورد تاریخی سال ۱۳۹۹ و تثبیت در سطح بالا طی سالهای اخیر حرکت کرده است. تحلیلها نشان میدهد که دلار در ایران به شاخصی از اعتماد و ثبات سیاسی تبدیل شده و راهکار اصلی برای مهار آن، نه کنترل دستوری بلکه اصلاحات ساختاری و نهادی است.
روند ۲۴ ساله بازار ارز ایران نشان میدهد که آنچه امروز با عنوان «دلار خیلی گران» تجربه میشود، نتیجه انباشت سیاستهای سرکوب ارزی، وابستگی به درآمدهای نفتی و شوکهای پیاپی سیاسی است. دلار در اقتصاد ایران صرفاً وسیله مبادله با خارج نیست؛ بلکه به دماسنجی از اعتماد و ثبات اقتصادی و سیاسی تبدیل شده است.
هر بار که کشور با شوکهای بیرونی از تحریمهای بانکی و نفتی گرفته تا بحرانهای سیاسی و امنیتی روبهرو شده، بازار ارز نخستین بخشی بوده که واکنش نشان داده است. بررسی شاخص نرخ حقیقی دلار – شاخصی که نرخ ارز را با تفاوت تورم داخلی و خارجی میسنجد – نشان میدهد ارزش واقعی ریال طی دو دهه گذشته بیش از دو برابر کاهش یافته است.
دوره دلار ارزان (۱۳۸۰ تا ۱۳۸۶): پس از یکسانسازی نرخ ارز و با اتکای به درآمدهای بالای نفت، شاخص حقیقی کاهش یافت و ریال تقویت شد. نتیجه، رشد واردات و بروز بیماری هلندی بود.
دوره تحریمها و جهش اولیه (۱۳۸۷ تا ۱۳۹۱): با آغاز تحریمهای بانکی و نفتی، شاخص تا سطح ۹۱ افزایش یافت و ضعف تابآوری اقتصاد آشکار شد.
دوره آرامش نسبی برجام (۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶): با توافق هستهای، شاخص به محدوده ۶۰ تا ۷۰ بازگشت؛ اما این کاهش بیشتر ناشی از انتظارات مثبت بود تا اصلاحات واقعی.
جهش بزرگ (۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹): خروج آمریکا از برجام و تحریمهای ثانویه شاخص را به رکورد تاریخی ۱۹۶ رساند که به معنای تضعیف بیسابقه ریال بود.
تثبیت در سطح بالا (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴): هرچند نسبت به اوج ۱۳۹۹ کمی تعدیل شد، اما همچنان در محدوده ۱۳۰ تا ۱۸۰ باقی ماند و در ۱۴۰۴ دوباره بالای ۱۷۰ قرار گرفت.
وابستگی شدید به نفت، کسری بودجه مزمن و رشد نقدینگی، کمعمق بودن بازار ارز و نبود ابزارهای پوشش ریسک باعث شدهاند که هر شوک سیاسی بهسرعت در نرخ ارز منعکس شود. این شرایط موجب شده «دلار خیلی گران» به نماد هزینه بالای نااطمینانی در اقتصاد ایران تبدیل شود.
شواهد نشان میدهد مسیر دلار در اقتصاد ایران به عقب بازنخواهد گشت. گرانی امروز، بیش از یک عدد، نشانه ضعف نهادی و شکنندگی اقتصاد است. راهکار پایدار نه در کنترل دستوری نرخ ارز بلکه در اصلاحات ساختاری همچون کاهش وابستگی به نفت، مهار کسری بودجه، تقویت شفافیت بازار و کاهش ریسکهای سیاسی نهفته است. تا زمانی که این اصلاحات انجام نشود، هر شوک بیرونی میتواند دوباره نرخ دلار را به جهشهای تازه و پرهزینه بکشاند.
این گزارش بر پایه بررسیهای تحریریه اطلاع باما و مرور دادههای منتشرشده در رسانههای کشور تنظیم شده است.
Δ
